विलेपार्ले – शून्य कचरा परिसर कधी होणार?

गेल्या वर्षी विधानसभा निवडणुकांच्यावेळी “आम्ही पार्लेकर’ ने “पार्लेकरांचा जाहीरनामा’ प्रसिद्ध करून सर्वच पक्षांसमोर पार्लेकर नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनातील समस्या आणि त्यावरील संभाव्य उपाययोजना, सूचना यांची यादी भावी लोकप्रतिनिधींपुढे मांडली होती. यातील समस्यांवर गेले आठ महिने आपण विशेष लेखांच्या माध्यमातून विस्तृतपणे चर्चा करत आहोत. त्यावरील उपाययोजनाही सुचवत आहोत. मात्र या समस्या दूर करणे केवळ शासन, पक्ष कार्यकर्ते, पोलीस यंत्रणा यांच्याच हातात नाही तर यामध्ये मोठा सहभाग पार्लेकर नागरिकांचा असण्याची फार गरज आहे. जानेवारीच्या पहिल्याच लेखात आपण पार्ल्यातील घनकचरा व्यवस्थापनावर चर्चा केली होती, त्यात सोसायटी अथवा प्रत्येक इमारतीतील कचरा व्यवस्थापन कसे करायला हवे यावरही माहिती दिली तसेच वैयक्तिक स्तरावर घरगुती पद्धतीने कचर्‍याची विल्हेवाट लावणे कसे शक्य आहे हेही सांगितले पण त्यातून कितीजणांनी स्फूर्ती घेतली?

नुकतेच १८ जुलैला लोकमान्य सेवा संघात नागरी दक्षता समितीतर्फे “घनकचर्‍यापासून शून्य कचर्‍याकडे’ हे सेमिनार घेण्यात आले. गेल्या अनेक वर्षांपासून कचरा व्यवस्थापन या विषयावर स्वयंस्फूर्तीने कार्य करणार्‍या तसेच निर्माल्य, भाजीपाला यापासून मोठ्या प्रमाणावर खतनिर्मितीचा प्रकल्प राबवणार्‍या प्रतिभा बेलवलकर यांनी या कार्यक्रमाच्या आयोजनात पुढाकार घेतला होता. त्याला महानगरपालिकेचे अधिकारी पिंपळे, पार्ल्याचे सर्व लोकप्रतिनिधी तसेच अनेक नागरिक उपस्थित होते. यात “देवांगिनी’ सोसायटीतील कार्यकर्ते मंडळींनी कचर्‍याचे व्यवस्थापन या विषयी मार्गदर्शन केलेच पण विजयनगर सोसायटीतील लहान मुलांनी याच विषयावरील पथनाट्यही सादर केले.

विजयनगर सोसायटीत कचरा व्यवस्थापनाचा प्रकल्प जानेवारी महिन्यापासून कसा यशस्वीपणे राबवला जात आहे याची माहिती “विजयनगरच्या टीमने दिली. “देवांगिनीनंतर या विषयावर गांभीर्याने काम करणारी ही बहुधा एकमेव सोसायटी.

विजयनगर सोसायटीचा शून्य कचरा प्रकल्प

पूर्वी विजयनगरच्या दारात दोन कचराकुंड्या होत्या त्यामुळे सोसायटीत प्रवेश करतानाच त्याच्या दुर्गंधीने लोक हैराण होत. विजयनगरचा पूर्ण विकास झाल्यापासून ह्या कचराकुंड्या हलवाव्यात असे सर्वांनाच वाटत होते. त्यासाठी काही मेंबर्सनी महानगरपालिकेच्या अधिकार्‍याची भेट घेतली असता त्यांनी मुळातच घनकचर्‍याचे व्यवस्थापन करणे किती गरजेचे आहे ते सांगितले. कचराकुंड्या नुसत्या हलवण्यापेक्षा मुळात कचराच संपवून टाकला तर हा प्रश्न उभा राहणार नाही हे लक्षात आले. त्यानंतर येथील मंडळींनी त्या दृष्टीने अभ्यास करायला सुरुवात केली. कचर्‍याचे वर्गीकरण कसे करायचे व त्यानंतर त्यावर प्रक्रिया कशी करायची यासाठी “देवांगिनी’ च्या कार्यकर्त्यांशी तसेच घरगुती कचरा व्यवस्थापन करणार्‍याशीही बोलणी केलीच. पद्मश्री डॉ. शरद काळे तसेच “स्त्रीमुक्ती’ संघटनेच्या रश्मी जोशी यांना बोलावून त्यांच्याकडून मार्गदर्शन घेतले. रश्मी जोशी यांच्या मदतीने रोजच्या व मासिक कचर्‍याचा अंदाज घेतला. त्यासाठी साधारणपणे खर्च किती येईल? त्यासाठी किती जागा लागेल याचा अंदाज घेऊन सर्व कामाला लागले. सोसायटीतील ५० जणांनी कार्यकर्ता म्हणून काम करायचे कबूल केले व ते आजही कार्यरत आहेत.

लोकांच्यात जागृती यावी म्हणून घरोघरी जाऊन या गटाने प्रत्येकाला सुका व ओला कचरा वेगळा करण्याच्या पद्धती समजावल्या. सुकृता पेठे लिखित व दिग्दर्शित लहान मुलांचे पथनाट्य बनवून त्याचे सोसायटीत प्रयोग केले. प्रत्येकाला सुका कचरा टाकण्यासाठी हिरव्या रंगाचा डस्टबीन दिला व त्यावर त्या फ्लॅट क्रमांकाचे स्टिकर्सही लावले ज्यामुळे कोणाकडून कचरा वर्गीकरण होऊन येत नाही हे सहज कळते. ओल्या व सुक्या कचर्‍याचे चित्रांसकट चार्ट बनवून ते घरोघरी वाटले व ते सगळ्यांच्या दृष्टीक्षेपात येतील असे लावण्यास सांगितले. यामुळे लोकांच्या मनातील गोंधळ कमी झाला. या सगळ्यात दोन महिने गेले. त्याचवेळी रश्मी जोशींनी दिलेल्या अंदाजाप्रमाणे आपल्याला किती कचरा-हौद लागतील याचा अंदाज घेऊन ४४२  फुटाचे १२ हौद बांधून घेतले. त्यातील अधिकचे पाणी निघून जाण्यासाठी भोके पाडून घेतली त्याचप्रमाणे ते साचून काही दुर्गंधी राहू नये म्हणून पन्हळ करून त्याला वाट करून दिली. जवळच पाण्याचे कनेक्शन घेतले, ज्यामुळे  स्वच्छता राखणे सोपे जाईल. या कामासाठी सोसायटीने आता स्त्रीमुक्ती संघटनेकडील तीन महिला कर्मचारी मासिक वेतनावर नेमल्या आहेत. ओल्या कचर्‍याची तपासणी करणे, त्यात सेग्रीगेशन पावडर मिसळणे, कचर्‍याचा ओलावा प्रमाणित ठेवणे, रोज तो हलवला जाणे तसेच कचर्‍यापासून खत बनल्यावर ते गच्चीत वाळवणे ही सर्व कामे त्या करतात व विजयनगरची कार्यकर्ते मंडळी यावर लक्ष ठेवतात. त्यांना हातमोजे, गमबुट, सोल्युशन, मॅजिक पावडर आदि आवश्यक वस्तू सोसायटी पुरवते. खताची पहिली प्रक्रिया पूर्ण होण्यास तीन महिने लागले मात्र पुढचे प्रत्येक खत एक महिन्यात आता तयार होते आहे. हे सर्व करताना काही अंदाज चुकले, प्रक्रियेत चुका झाल्या पण त्या समजून घेत, बदल करत, दुरुस्ती करत ही मंडळी पुढे गेली. आता हा प्रकल्प व्यवस्थित चालू आहे. त्यांच्या खताला ठउऋ चे प्रमाणपत्रही मिळाले आहे. “वसुंधरा हरित सेंद्रिय खत’ या नावाने आज दर महिना सरासरी ४००/४५० किलो खत बनते. “वसुंधरा हरित सेंद्रिय खत’ विक्रीसाठी उपलब्ध आहे. तसेच सोसायटीत निर्माण होणारा सुका कचरा “आकार’ संस्थेची माणसे घेऊन जातात.

ओल्या कचर्‍याच्या डस्टबीनमध्ये घालण्यासाठी “युथ एक्स्प्रेशन’ या संस्थेतील मुले कागदी पिशव्या त्यांना आणून देतात ज्या अंध मुलांनी बनवल्या आहेत. आता आणखी पुढचे पाऊल टाकायच्या विचारातून विजयनगरचे कार्यकर्ते “क्रशर’ आणू इच्छित आहेत ज्यामुळे ओल्या कचर्‍यावरील प्रक्रिया कमी वेळात होईल. डायपर्स व सॅनिटरी नॅपकिन्सची विल्हेवाट लावण्याच्या दृष्टीनेही त्यांची खटपट चालू आहे.

“स्वच्छ- सुंदर- सांस्कृतिक- आधुनिक विजयनगर’ या तत्वाने प्रेरित होऊन ही मंडळी एका वाटेवर निघाली आहेत. त्यातील स्वच्छ विजयनगर म्हणजे आमचा कचरा दुसर्‍याच्या दारात असे होऊ नये म्हणून ती आटापिटा करत आहेत. या सार्‍याना “आम्ही पार्लेकर’ कडून मनःपूर्वक शुभेच्छा व इतरांनीही त्यांचे अनुकरण करावे ही विनंती.

ही सोसायटी मोठी आहे, त्यांच्याकडे जागा जास्त आहे म्हणून त्यांना कचर्‍याचे व्यवस्थापन करणे जमते असा दावा अनेकजण करतील पण तसे नसून प्रत्येक छोट्या सोसायटीसही हे करणे सहज शक्य आहे. अथवा एकाच विभागातील ८/१० इमारतींनी एकत्र येऊनही हे करणे शक्य आहे. अशी उदाहरणे पुण्यात आहेत. अशा प्रकल्पासाठी लागणारे मार्गदर्शन द्यायलाही विजयनगरमधील कार्यकर्त्यांची तयारी आहे. जानेवारीच्या याच विषयावरील लेखात घरच्याघरी कचर्‍याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी अनिरुद्ध देशपांडे यांनी मार्गदर्शन केले होते. विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे यानंतर १५/२० जणांनी फोन करून त्यांच्याकडून मार्गदर्शन घेतले. आज ते सर्वजण यशस्वीपणे वैयक्तिक पातळीवर हा प्रकल्प राबवीत आहेत. याच लेखात प्रतिभा बेलवलकर यांनी कचर्‍यापासून खतनिर्मितीसंबंधी माहिती दिली होती. ही प्रक्रीया लवकर होण्यासाठी उपयुक्त ठरणार्‍या ऑरगॅनिक बॅक्टेरीया कल्चर पावडरचीदेखील अनेकांनी बेलवलकर यांच्याकडे मागणी केली. अशा प्रकारे अनेकांनी वैयक्तिक पातळीवर कचर्‍याचे व्यवस्थापन सुरू केले आहे. मात्र अजूनही ही जागरूकता अल्प प्रमाणातच आहे असे म्हणावे लागेल कारण अजूनही सोसायटीच्या पातळीवर सामुदायिक प्रयत्न होताना दिसत नाहीत तसेच वैयक्तिक प्रकल्पांची संख्याही फारच थोडी आहे. विजयनगर प्रमाणेच आपल्या सर्वांनी आपापल्या इमारतींमध्ये कचरा व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने काही ठोस पावले उचलणे गरजेचे आहे. “विलेपार्ले- शून्य कचरा परिसर’ हे स्वप्न प्रत्यक्षात आलेले पाहायचे आहे.

मार्गदर्शनासाठी संपर्क: वर्षा बापट- ९८२१६९६०९८, सुकृता पेठे- ९८९२३३९४००, महेश आठल्ये- ९९६७३६३१७६

रोजच्यारोज टनावारी कचरा आपल्या घरातून सरळ डंपिंग ग्राऊंडकडे जातोय. हवा, जमीन, पाणी दुषीत करतोय. पर्यावरणाचे संतुलन बिघडवतोय आणि आपण त्याविषयी फक्त चर्चा करायच्या, लेख वाचायचे हे कितपत योग्य आहे? पूर्वी कचरा गोळा करणार्‍या महिला कचरा कुंड्यांजवळ बसून त्यातील कागद, प्लास्टिक गोळा करत. त्यामुळे परिसर बकाल आणि दुर्गंधीपूर्ण होत असे हे जरी खरे असले तरी कचर्‍याचे प्राथमिक वर्गीकरण काही प्रमाणात होत असे. नंतर स्वच्छतेच्या दिशेने पुढचे पाऊल म्हणून सर्व सार्वजनिक कचरा कुंड्या हटवण्यात आल्या. अर्थात रस्ते मोकळे झाले, परिसर नीटनेटका दिसू लागला. पण घरातल्या डस्टबीनमध्ये जमा होणार्‍या प्लास्टिकच्या पिशव्या, कंटेनर्स, रॅपर्स, खोके, बाटल्या, कागद यांचं काय? या सर्व गोष्टी आता सरळ डंपिंग ग्राऊंडवर जमा होत आहेत. कचर्‍याच्या गाड्यांवरील कर्मचारी एका ठिकाणापासून पुढच्या ठिकाणी जाईपर्यंत मिळत असलेल्या एखाद दुसर्‍या मिनिटाच्या अवधीत काही मोठ्या बाटल्या, कॅन्स अशा ठोकळ गोष्टी वेगळ्या करतात. पुढचा स्टॉप आला की त्यावर नवीन कचर्‍याचा ढीग ओतला जातो. 

घरगुती कचरा आणि पालिकेची कचरा गोळा करणारी गाडी यांच्यातली कचरावेचकांची मधली फळी नाहिशी झाल्याने समस्या दृष्टीआड झाल्यासारखी वाटली तरी अधिक उग्र झाली आहे. या दुष्टचक्रातून बाहेर यायचा पहिला मार्ग म्हणजे आपल्या घरच्या कचर्‍याचे वैयक्तिक पातळीवर केले जाणारे व्यवस्थापन आणि शेवटचा मार्ग म्हणजे सोसायटीच्या पातळीवर केले जाणारे व्यवस्थापन.

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

w

Connecting to %s