समस्या कचऱ्याची… तोडगा नागरिकांच्याच हाती

आपले पार्ले अधिक स्वच्छ, सुंदर व सुरक्षित व्हावे या उद्देशाने पार्लेकर नागरिकांच्या मागण्यांचा एकत्रित जाहीरनामा ऑक्टोबर महिन्यात “आम्ही पार्लेकर’ तर्फे तयार करण्यात आला. या जाहीरनाम्यातील प्रमुख समस्यांविषयी आणि त्यावरील उपाययोजनांसंबंधी सविस्तर लेखमाला या महिन्यापासून सुरू करत आहोत. याविषयी आपल्या काही सूचना असतील तर आमच्याशी जरूर संपर्क साधावा.

आपले विलेपार्ले उपनगर ही मुंबईच्या पश्चिम उपनगरांची सांस्कृतिक राजधानी मानली जाते आणि संस्कृतीचा उगमच मुळी स्वच्छतेपासून होतो. कोणत्याही गोष्टीची स्थापना करताना आपण प्रथम ती जागा स्वच्छ करून घेतो. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सुरू केलेल्या “स्वच्छता अभियाना’ची सुरूवात मुंबईत आपल्या पार्ल्यातील सुजाण आणि सुशिक्षित लोकांनीच केली पाहिजे. आज पार्ल्यातील बहुतांशी रस्ते लोकांच्या प्रयत्नांमुळे बऱ्यापैकी स्वच्छ दिसतात. पूर्वी जागोजागी भरलेल्या कचराकुंड्या, हे दृश्यही बदललेले दिसते. आपल्या प्रयत्नांना महानगरपालिकेचीही मोलाची साथ आहे. यासंबंधी के-पूर्व वॉर्डचे अधिकारी श्री. पिंपळे यांची भेट घेतल्यावर काही महत्त्वाची माहिती समजली. सर्व पार्ल्यातून रोजच्या रोज ६० ते ७० मेट्रीक टन कचरा महानगरपालिका उचलते. उपहारगृहांसाठी वेगळ्या गाड्यांची (रात्रीच कचरा नेणाऱ्या) सोयही पालिकेने केली आहे. भाजी बाजारातील रोजचा 2 टन कचरा जैविक खत प्रकल्पात जावा यासाठीही ते प्रयत्नात आहेत. पण हे सर्व म्हणजे स्वत:चे अंगण झाडून कचरा दुसऱ्याच्या आवारात टाकण्या सारखे आहे.

केवळ मुंबईच्या एका उपनगराचा रोजचा कचरा जर ६०/७० टन असेल तर संपूर्ण मुंबईचा किती? आणि तो टाकण्यासाठी लागणारे डंपिंग ग्राऊंड? आजच डंपिंग ग्राउंडचा प्रश्न मोठ्या प्रमाणात भेडसावत असताना अजून काही वर्षातच त्याचे स्वरूप केवढे होईल! यासाठी योग्य पावले उचलणे अत्यंत निकडीचे झाले आहे. पण त्यासाठी केवळ शासकीय यंत्रणा काही करू शकत नाही. तर यासाठी प्रत्येक नागरीकाचा सहभाग जरूरीचा आहे.

कचऱ्यापासून जैविक खतनिर्मिती

गेल्या अनेक वर्षांपासून कचरा व्यवस्थापन या क्षेत्रात कार्य करणाऱ्या प्रतिभा बेलवलकर (९९८७७७५६३८) यांनी काही वर्षापूर्वी पार्लेश्वर मंदिरात निर्माल्याचे खत बनवण्याचा प्रकल्प यशस्वीपणे चालवला. कचऱ्याचा प्रत्येक कण हा उर्जेचा स्त्रोत आहे आणि त्याचा नाश करणे गैर आहे असे त्यांचे ठाम मत आहे. सध्या जोगेश्वरी येथे त्या हा प्रकल्प राबवीत आहेत. तिथे सिद्धीविनायक मंदिर, टाटा कॅन्सर हॉस्पिटलच्या बागेचा कचरा, गणेशोत्सवात चौपाटीवरील निर्माल्य कलशातील साठणारे निर्माल्य यापासून जैंविक खत बनवले जाते. पण दुर्दैवाने पालेश्वर मंदिराने मात्र आपला कचरा पालिकेच्या गाडीत टाकणेच पसंत केले आहे.

जोगेश्वरी येथील प्रकल्पात प्रतिभाताईंनी ऑरगॅनिक वेस्ट ऑरगनायझर हे मिक्सरच्या प्रकारातील मशिन बसवले आहे त्यासाठी त्यांना एक्सेल इंडस्ट्रीज या कंपनीचा मोठा सहकार्याचा हात लाभला आहे. त्यांच्याकडे येणार निर्माल्य तसेच शाकाहारी (भाजी फळे आदींचा) कचरा, सुकी पाने इत्यादि कचरा या मिक्सरमधून बारीक केला जातो. नंतर त्यात शास्त्रोक्त रीतीने ऑरगॅनिक बॅक्टेरीया कल्चर पावडर एकत्रीत करुन खतासाठी टाकला जातो या मिक्सर व पावडरमुळे याचे १०/१२ दिवसात खत निर्माण होते. याचा उपयोग न केल्यासही खत बनते पण त्याला ३० दिवस लागतात. टाटा कॅन्सर सोसायटीमधील कचरा त्यांच्याकडे येऊ लागल्यावर मुख्यत: त्यात नारळाच्या झावळ्या असत. त्या वेगळ्या काढून त्याचे वेगळे खत बनवणे ज्यांनी सुरू केले. मुंबईतील गणपती उत्सवानंतर चौपाटीवरील निर्माल्य कलशांतून येणारे निर्माल्य तब्बल ७५० टनापर्यंत जाते. त्याचे खतनिर्मितीचे कामच ३/४ महिने करावे लागते. पार्लेश्र्वर मंदिरात ३/४ किलो निर्माल्यापासून सुरू झालेले त्यांचे काम १०० किलो पर्यंत पोहोचले होते. पण ते बंद करावे लागले.

निर्माल्य कलशातही लोक कोणताही कचरा टाकतात त्यात देवांच्या जुन्या मुर्ती, फोटो, मंदिरे तसेच पोथ्या, पुस्तके आदीही टाकतात. गणपतीच्या निर्माल्यात शेकडो निरांजने, सुपाऱ्या, प्लास्टिक आदि वस्तू मिळतात. त्यांना अलग करणे हेच मोठे काम होते. हा कचरा सहजपणे पालिकेच्या सुक्या कचरा गाडीत किंवा पोथ्या, पुस्तके रद्दीत पुर्नउपयोगासाठी टाकणे गरजेचे आहे व ते जनतेनेच समजून केले पाहिजे.

निसर्गाला एक इंच माती बनवण्यास १०० वर्षे लागतात आणि डंपिंग ग्राऊंडद्वारे आपण शेकडो एकर जमिनीतील माती नापिक करत आहोत.

“देवांगिनी’ इमारतीमधील आदर्श प्रकल्प

सतिश कोळवणकर यांनी (देवांगिनी सोसायटी, शहाजी राजे रोड) आपल्या इमारतीतील सर्वांना विश्वासात घेऊन एक आदर्श प्रकल्प राबवला आहे. ते कचऱ्याचे विभाग करतात.

१. स्वच्छ कागद, २. प्लॅस्टिक, ३. ई कचरा, ४. अस्वच्छ कागद, मेटल, काच, केर, ५. ओला कचरा

यातील पहिला तीन प्रकारचा कचरा पुनरूपयोगासाठी जातो. (कचरा गोळा करणारे किंवा रद्दीवाले ते विकत घेतात) चौथा प्रकार म्हणजे अस्वच्छ कागद, प्लॅस्टिक, काच, थर्माकोल इत्यादी. हा कचरा महानगरपालिकेची सुका कचरा नेणारी गाडी घेऊन जाते. व ओल्या कचऱ्याचे ते स्वत:च्या इमारतीतच खत बनवतात. असे खत बनवायला प्रत्येक फ्लॅटमागे एक ते दीड स्के. फुट जागा पुरेशी आहे पार्ल्यातील अनेक मोठ्या सोसायट्यांना ते शक्य आहे. सतिश कोळवणकर व सुजाता गांगुर्डे यांनी आपल्या इमारतीतील सर्वांना विश्र्वासात घेऊन या कचरा व्यवस्थापनाचे महत्व समजावून सांगितले. तो वर्गीकरण करुन साठल्यास येणारे फायदे समजाविले. सुरवातीला या वर्गीकरणामधे लोकांत थोडे गोंधळ होत पण आता सर्वांना हळूहळू सवय होत गेली. कचरा कमी झाल्याने सफाई कामगारही खूष झाले. ओला कचरा व्यवस्थापनात त्यांनी ओल्या कचऱ्याचे दोन भाग केले. ओली चहा पावडर, शिळे अन्न, मांसाहारी कचरा आदि वेगळा करून (घरातच वेगळा ठेवून) पालिकेच्या गाडीकडे दिला कारण यामुळे उंदारांचा त्रास होऊ शकतो. तर भाजीचा, फळांचा कचरा बारीक करून वेगळा साठवला. सोसायटितील फ्लॉवर बेड्‌समध्येच लाकडी फळ्यांनी त्यांची उंची वाढवून तेथे हा कचरा टाकण्यास सुरुवात केली. वेळोवेळी हलवत राहून त्यात मिस्वर पावडर टाकून खत निर्मिती केली. सुका कचरा उचलण्यास कचरा वेचणाऱ्या अनेक बायका तयार असतात. तसेच रस्त्यावरील कागद उचलणारे लोकही आनंदाने तो घेऊन जातात. ज्यांना हा प्रकल्प राबवायचा आहे त्यांना मदतीचा हात देण्यासही कोळवणकर, गांगुर्डे मंडळी उत्सुक आहेत.

घरच्याघरी खतनिर्मिती

कचरा व्यवस्थापन या विषयावर इमारतीमधील प्रत्येकाचे सहकार्य मिळेलच असे नाही. मात्र वैयक्तिकरित्या आपण आपला खारीचा वाटा नक्कीच उचलू शकतो. घरगुती कचऱ्याचे व्यवस्थापन या विषयावर अभ्यास करणारे एक नाव म्हणजे अनिरूद्ध देशपांडे. ज्यांना आपल्या घरातील कचऱ्याचे आपल्यापुरते व्यवस्थापन करायचे आहे त्यांच्यासाठी एक सहजसोपी आणि यशस्वी प्रक्रिया देशपांडे यांनी १० वर्षाच्या निरनिराळ्या प्रयोगांतून शोधली आहे. अतिशय स्वस्त अशा या प्रक्रियेसाठी एकातएक बसणाऱ्या दोन बादलीचे दोन संच घ्यावेत. बाहेरची बादली जशी आहे तशीच ठेवावी. आतील बादलीस ८/१० भोके पाडावी. आतील बादलीत आपला स्वयंपाकघरातील कचरा टाकण्यास सुरवात करावी रोज कचरा पडल्यावर त्यात अर्धा चमचा ऍनॉरबिक इनोक्युलेशन पावडर पसरुन टाकावी. बादलीवर कायम झाकण ठेवावे. ही बादली झाकणाखाली एक इंचापर्यंत भरली की ती झाकण बंद करुन १० दिवस बाजुला ठेवावी व दुसरा बादलीचा संच भरावयास घ्यावा. भरलेल्या संचातील बाहेरील बादलीत साठलेले पाणी दर दोन दिवसांनी काढून टाकावे म्हणजे वास येणार नाही. ह्या पाण्यात दुप्पट पाणी मिसळून ते झाडांना घातले तर झाडे उत्तम वाढतात. आणखी १० दिवसांनी त्या बादलीतील कुजलेल्या मिश्रणात थोडी माती अथवा आधी बनलेले खत घातले तर २५ दिवसात उत्तम खत निर्माण होते.

आधी त्यांनी हा प्रयोग नायलॉनच्या चेन असलेल्या पिशवीत केला. तो उत्तम जमला यात पावडरचाही उपयोग करावा लागत नाही. फक्त नायलॉन बॅगमध्ये तळात वर्तमानपत्र घालून त्यात कचरा टाकण्यास सुरवात करायची व चेन बंद करून टाकायची. बॅग भरल्यावर ती बंद करून बाजूला करायची व दुसरी वापरायची. फक्त आतील कचरा अधेमधे हलवायचा. हा प्रयोग अधिक सुटसुटित आहे मात्र यात क्वचित उंदारांचा त्रास होऊ शकतो जो पहिल्या प्रक्रियेत होत नाही. अशा प्रकारे देशपांडे यांनी गेल्या दहा वर्षात स्वत:च्या घरातील दीड टन कचरा पालिकेच्या गाडीत जाण्यापासून वाचवला आहे तर ३५० किलो खताची निर्मीती केली आहे.

प्लास्टिक, थर्माकोलचा कमीत कमी वापर करणे, खरेदीसाठी कापडी पिशवीचा कटाक्षाने वापर करणे हे तर आपण सहज करू शकतो. पण याही पुढे जाऊन “शून्य कचरा’या दिशेने जर पाऊल उचलायचे असेल तर सतिश कोळवणकर, प्रतिभा बेलवलकर, अनिरुद्ध देशपांडे यांच्यासारखे काहीजण प्रयत्न करीत आहेत व आपल्याला मदतीचा हात द्यायलाही तयार आहेत.

आपल्यापैकी प्रत्येकाने जर थोडी इच्छाशक्ती वापरली आणि सामुदायिक पद्धतीने अथवा स्वतंत्रपणे जर घरगुती कचऱ्याचा योग्य पुनर्वापर केला तर एक आदर्श कचरामुक्त उपनगर म्हणून विलेपार्ल्याचे नाव निश्चितच उंचावेल.

आपले पार्ले स्वच्छ, आदर्श उपनगर आहे असे अभिमानाने सांगण्यासाठी फार थोडे बदल आपण स्वत:त केले तर ते सहज शक्य आहे.

१.     प्रत्येकाने निदान ओला कचरा व सुका कचरा वेगळा टाकावा.

२.    शक्यतो ओल्या कचऱ्याचे आपल्याच इमारतीत खत करण्यास टाकावे

३.    सुका कचऱ्याचे वर्गीकरण करून जास्तीत जास्त सुका कचरा पुर्नउपयोगात आणावा.

४.    उरलेला सुका कचरा पालिकच्या सुका कचरा गाडीत द्यावा.

५.    महानगरपालिका पार्ल्यातील 103 उपहारगृहांचा कचरा रात्री वेगळी गाडीने पाठवून उचलते. त्यात सर्व लहान उपहारगृहांनीही सामिल व्हावे.

६.     पार्ल्यात हिंदू देवालय संघटनेने एकत्र येऊन पार्ल्यातील सर्व मंदिरांमधील निर्माल्यसाठी खत प्रकल्प राबवावा. अथवा तसे करणाऱ्या संस्थांकडे पाठवावा. त्यासाठी होणारा नाममात्र खर्च देवस्थानांना सहज शक्य आहे.

७.    रूग्णालयातील विषारी कचरा पिवळ्या पिशवीत पालिका वेगळा उचलते पण अनेक लहान रूग्णालये सहकार्य देत नाहीत. त्यांना जैविक व विषारी कचरा वेगवेगळा पालिकेकडे द्यावा.

८.    पार्ल्यात सतत चालणारे पुर्नबांधणी प्रकल्प तसेच प्रत्येक घरात, सोसायटीत दुरूस्तीच्या वेळी जमा होणारे सिमेंट, विटा, टाइल्सचे ढीग पालिका वेगळे उचलते पण त्यासाठी प्रत्येकाने ते जाणिवपूर्वक केले पाहिजे.

९.     ओला कचऱ्याची प्रक्रिया करण्यासाठी पार्ल्यातच जागा मिळवून देण्यास इथल्या खासदार, आमदार व नगरसेवकांनी मदत करावी.

१०.    मुख्यत: नागरीकांनी जागरूक राहून या गोष्टी करणे सर्वांना भाग पाडावे.

घरगुती बांधकाम, दुरुस्तीपासून निर्माण होणारे डेब्रीज गोळा करण्यासाठी महानगरपालिकेतर्फे किमान शुल्कासहीत “डेब्रीज ऑन कॉल’ ही सुविधा सुरू करण्यात आली आहे. संपर्क-२६८४३१७२/२६८३४४८५ (एक्स्टेंशन ३०५/३०६)

१.     घरगुती कचरा व्यवस्थापनासाठी संपर्क अनिरुद्ध देशपांडे ९७०२०४८६५५

२.    सोसायटीतील कचरा विस्थापन मार्गदर्शनासाठी संपर्क -सतिश कोळवणकर ९८६९०८८४६३

सुजाता गांगुर्डे ९७६९११९२२२

३.    महानगरपालिकेच्या सुक्या कचऱ्याच्या गाडीसाठी संपर्क श्री. शितोळे ९९३०१८६८४४, श्री. जाधव ९९८७१७७०५७, श्री. पिंपळे ९००४४४५२३२

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s