बघा पटतंय का !

काही गावाच्या नावांवरून आणि वैशिष्ट्यांवरून काही वेळा म्हणी तयार होतात. उदाहरणार्थ “पुणे तेथे काय उणे’, “कोल्हापूरी, जगात लई भारी.’ असं पुणेकर किंवा कोल्हापूरकर अभिमानाने म्हणतात. खरं तर पारल्याच्या बाबतीतही अशी काही तरी म्हण तयार व्हायला हवी होती. कारण पारल्याचंही एक वैशिष्ट्य आहे. या छोट्याश्या उपनगरात विविध क्षेत्रातली असंख्य दिग्गज मंडळी पूर्वीपासून वास्तव्य करून होती, सध्या राहत आहेत आणि पुढेही असतीलच. साहित्य, काव्य, नाट्य, चित्रपट, चित्र-शिल्प अशा विविध क्षेत्रातल्या नामवंतांनी पारल्याला एक वेगळीच प्रतिष्ठा प्राप्त करून दिली आहे. याशिवाय डॉक्टर, वकील, चार्टर्ड अकाउंटंट, प्राध्यापक, बांधकाम व्यावसायिक अशांनीही मुंबई महानगरातलं हे छोटंस उपनगर गजबलेलं आहे. एका बाजूला समुद्र आणि दुसऱ्या बाजूला विमानतळ यामुळे पारल्याच्या वाढीला आपसूकच मर्यादा आली आहे. पूर्वीचं हे छोटंसं निसर्गरम्य व टुमदार गाव आता गजबजून गेलंय. छोटे छोटे बंगले आणि झाडांनी भरलेल्या या गावात आता उंच इमारती उभ्या राहत आहेत. त्यांच्या किंमती ऐकून छाती दडपून जाते. पण तरीही पारल्याबद्दल अनेकांना आकर्षण वाटतं. त्याचं कारण आहे इथे असलेलं सुसंस्कृत शांत वातावरण आणि त्यातून निर्माण झालेली संस्कृती!

मी मूळचा पुणेकर. शिक्षणासाठी मुंबईला आलो आणि १९७० ते १९८४ अशी तब्बल चौदा वर्ष दारदरला राहिलो. दरम्यानच्या काळात एका पार्लेकर मुलीच्या प्रेमात पडलो आणि लग्न करून मालाडला संसार सुरू केला. पण मालाडला जाताच मला जे अनुभवाव लागलं, त्यामुळे मी हबकलोच. ते खरोखरीच सहन करण्यापलीकडचं होतं. कोणत्याही रस्त्यावर जा. सगळीकडे फक्त दुकानं, टपऱ्या, विविध वस्तू विकणाऱ्या रस्त्यावरच्या गाड्या आणि प्रचंड गर्दी! त्यात उत्तरप्रदेशी, गुजराथी, बिहारी, दाक्षिणात्य अशा मिश्र संस्कृतीत काही मराठी मंडळीही दिसत. सहाजिकच ते चेहरा नसलेले उपनगर वाटलं यात नवल ते काय! शिवाय मूळचा पुणेकर आणि १४ वर्षे दादरकर असलेल्या माझ्यासाठी मालाड ते मी शिकवत असलेल्या सर जे.जे. स्कूल ऑफ आर्टपर्यंतचा प्रवास हे एक दिव्यच ठरलं. मालाडला राहण्यासाठी गेल्यावर पहिल्याच दिवशी मालाडच्या रेल्वे स्टेशनवर १९८४च्या जून महिन्यात मी जे अनुभवलं ते आठवून आजदेखील माझ्या अंगावर काटा येतो. त्यादिवशी जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट मधे जाण्यासाठी मी सकाळी पावणेआठ वाजता मालाड स्टेशनच्या प्लॅटफॉर्मवर पोचलो. प्लॅटफॉर्म गच्च भरला होता. गाडी आली, प्रचंड रेटारेटी झाली आणि मी पुढे जाण्याऐवजी मागे ढकललो गेलो. अर्थातच त्या गाडीत चढू शकलो नाही. त्यानंतर दुसरी गाडी आली. माझी अवस्था तीच होती. अशा चक्क चार गाड्या सोडल्या. मग सरळ दांडी मारायचं ठरवलं आणि घराकडे निघालो. जीना चढून वर आलो आणि पुलावर दम खात उभा होतो. खाली प्लॅटफॉर्मवर नव्याने एक लोकल बोरीवलीकडून आली आणि मालाड स्टेशनात शिरली. प्लॅटफॉर्मवर विलक्षण वळवळ सुरू झाली. जागच्या जागी माणसं वळवळत होती. स्वत:ला लोकलच्या दरवाज्यातून आत घुसवण्यासाठी जीव तोडून प्रयत्न करत होती. गाडी थांबण्यापूर्वीच काहीजण सफाईने गाडीत शिरले. त्यापाठोपाठ इतरही घुसू लागले. गाडी थांबली आणि डबा गच्च भरला. दरवाज्याबाहेर लोंबकळणाऱ्या जीवांसकट ती गच्च भरलेली गाडी मुंबईकडे रवाना झाली. हे दृश्य बघून हादरलेल्या मनस्थितीतच मी घरी पोचलो. माझी अवस्था आणि मी जे.जे.त न जाता परतलेलो बघून शेजारचे आजोबा म्हणाले, “अहो परत का आलात?’ त्याचं कारण सांगताच ते म्हणाले “आता उद्यापासून मालाडला बोरीवलीकडे जाणाऱ्या गाडीत बसा आणि त्याच गाडीतून मुंबईपर्यंत पोहोचा’. मालाडला होतो तोपर्यंत तो सल्ला ऐकला. पण त्यावेळी एक निश्चित केलं की मालाड सोडायचंच.

सुदैवाने १९८७ पासून पारल्याला राहायला आलो आणि पुणं, दादर आणि मालाड अशा “तीन गावचं पाणी प्यायलेली’ माझी स्वारी “पार्लेकर’ झाली. हळू हळू पारल्याची ओळख होत गेली. कुठे भेळ चांगली मिळते तर कुठच्या गाडीवर मिसळ छान असते त्याचा शोध लागू लागला. भजी, बटाटेवडे कुठले खावेत हे कळू लागलं आणि त्यासोबतच पार्ल्यातल्या संस्था, संस्थानिक, असामान्य आणि सामान्य माणसंही लक्षात येऊ लागली. अनेक क्षेत्रातील अनेक दिग्गज मंडळींच्या वास्तव्याने पुनीत झालेल्या पारल्यात आपण राहातोय याचा अभिमान वाटू लागला.

पण त्यासोबतच अशा व्यक्तींची माहिती इतरांना व्हावी यासाठी पारल्याच्या इतिहासपर ग्रंथांशिवाय फार काही घडलेलं नाही हे देखील लक्षात येऊ लागलं. त्याची अनेक उदाहरणं आहेत. त्यातलं एकच उदाहरण बघुया. शिल्पकलेच्या क्षेत्रातील एका फार मोठ्या कलावंताचा स्टूडिओ व वास्तव्य पारल्यात होते. त्यांचं नाव रावबहादूर गणपतराव म्हात्रे (जन्म १८७६ – मृत्यू १९४७) म्हात्रे यांनी १८९६ मध्ये ते जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट मधे शिकत असताना “मंदिर पथ गामिनी’ नावाचे एका मराठमोळ्या स्त्रीचे शिल्प घडविले. या शिल्पातली तरूणी नऊवारी साडी नेसली असून तिच्या उजव्या हातात पुजेचं तबक व डाव्या हातात पाण्याचं भांडं आहे. या शिल्पातील तिची डौलदार चाल, तिनं नेसलेल्या नऊवारी लुगड्याच्या चुन्या, केसांचा घातलेला अंबाडा व त्यावरील फुलांची वेणी या सर्वांचा उत्कृष्ट आविष्कार अनुभवून या शिल्पाबद्दल थोर चित्रकार राजा रवीवर्मांसह अनेक इंग्रज कलावंतांनीही त्याची प्रशंसा केली एवढंच नव्हे तर रवींद्रनाथ टागोरांनीही मंदीर पथ गामिनी या शिल्पाचे फोटो बघून त्याची प्रशंसा करणारे दोन लेख लिहिले. पुढील काळात गणपतराव म्हात्रे यांनी अशी अनेक शिल्पे घडवून राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनात पारितोषिके मिळवली. स्मारक शिल्पांच्या क्षेत्रात तर म्हात्रे यांनी युरोपियन कलावंतांची मक्तेदारी मोडून भारतीय शिल्पकारांची स्मारकशिल्पांची परंपरा सुरू केली. त्यांनी केलेली स्मारक शिल्पे भारतात व परदेशातही लागली आहेत. असे ज्येष्ठ व व थोर कलावंत गणपतराव म्हात्रे हे आपल्या पार्ल्याचे भूषणच म्हणावे लागेल. पण आजच्या पिढीला त्यांचे नावही माहित नाही. याला आपण पार्लेकरच जबाबदार आहोत, कारण आपण अशा थोर व्यक्तींचे ना कधी उचित स्मरण केले, ना कधी त्यांचे एखादे शिल्प गौरवाने पारल्यात लावले.

खरं तर “आम्ही पार्लेकर’तर्फे दोन वर्षांपूर्वी असा प्रयत्न झाला होता. पार्लेश्वर मंदिरात गणपतराव म्हात्रेंची “मंदिर पथ गामिनी’ही मूर्ती लावावी व त्यासोबत या थोर कलावंताची माहितीही द्यावी असा लेखी प्रस्ताव दिला होता. पण अद्यापही त्याबाबत संबंधितांतर्फे काहीही प्रतिसाद मिळाला नाही हे दुर्दैवच म्हणावे लागेल. शिवाय यासाठी पार्लेश्वर मंदिराला केवळ चौथरा उभारण्याचा खर्च करायचा होता व “मंदिर पथ गामिनी’ या मूर्तीची प्रतिकृती गणपतराव म्हात्रेंचे प्रणतू डॉ. हेमंत पाठारे देणगी स्वरूपात देणार होते. पण संबंधितांची उदासीनता माझ्यासारख्या कलावंताला व्यथित करणारी आहे.

अशा काही गोष्टी अनुभवून मला खरोखरच आम्ही पार्लेकर मंडळी सुसंस्कृत आहोत का, आमचे कलाप्रेम खरोखरीच काय दर्जाचे आहे असा प्रश्नच पडतो. पारल्यातला अनेक चांगल्या गोष्टी आपण नेहमीच अनुभवतो. पण अशा काही त्रुटी दूर करण्याचा आपण प्रयत्न केल्यास दुधात साखर पडल्यासारखे होईल.

समस्त पारलेकर बंधु-भगिनींनो, बघा पटतयं का! पार्लेश्वर मंदिराला गणपतराव म्हात्रेंचे मंदिर पथ गामिनी हे शिल्प लावण्यात रस नसेल तर उत्कर्ष मंडळाच्या चौकात ते निश्चितच शोभून दिसेल.

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

w

Connecting to %s