बदलते पार्ले – बदलते वैद्यकीय जग

मी  सबकुछ पार्लेकर! बालमंदीर – रमाबाई परांजपे बालमंदीर, शाळा  पार्ले टिळक विद्यालय, कॉलेज  पार्लेकॉलेज. त्यानंतर मात्र थोडा बदल म्हणून नायर हॉस्पिटल, वाडिया हॉस्पिटल, सायन हॉस्पिटल आणि त्यानंतर फिरून गाडी व्यवसायासाठी मात्र परत पार्ल्याला.

1950 पासून ते 2014 पर्यंतची पार्ल्यातील स्थित्यंतरं नजरेखालून गेली. त्यातील आठवणीतले दिवस साधारणपणे 1960 नंतरचे. बहुतेक पार्लेकर त्यावेळी चाळीवजा छोट्या घरात रहात होते. मातीचे रस्ते, दोन्ही बाजूला मेंदीची कुंपणं आणि शेताड्या. त्या शेताड्यांमध्ये आम्ही मुले डबाऐसपैस, गोट्या, भोवरे, लगोरी, लपंडाव, खेळायचो. अगदी श्रीमंती असेल तर क्रिकेट. विमानतळावरची ध्वनीवर्धकावरची इंग्रजीतली सूचना, आम्हाला मालवीय रोडच्या चाळीत, रात्रीच्या शांततेत ऐकायला यायची. इतकंच काय तर विमानतळाच्या डोक्यावर फिरणारा पांढरा-हिरवा दिवासुद्धा घरातल्या आतल्या खोलीतून दिसायचा.

शाळेत शिक्षणाच्या माध्यमाला पर्याय नव्हता. मराठी आणि मराठीच. मराठी आईच्या कुशीतच आम्ही समाधानाने वाढलो. इंग्रजी नावाची परदेशी पाहुणी आयुष्यात पाचवीत असताना आली व आज मात्र ती मराठीच्या पुढे जाऊन घराघरातून ठाण मांडून बसली.

आपले पाय किंवा सायकली हीच दळणवळणाची राजमान्य साधने होती. काही ठराविक मोटारी पार्ल्यातून फिरायच्या. माझ्या आठवणीतल्या म्हणजे डॉ. जोगळेकर, डॉ. व्होरा यांच्या मोटारी. एखाद्या स्त्रीने मोटार चालवणे हे अप्रूपच होते. फियाट चालवणाऱ्या डॉ. जोगळेकरांच्या पत्नी या माझ्या आठवणीतल्या महिला. त्यावेळेचे डॉक्टरसुद्धा अगदी मोजके. डॉ. जोगळेकर, डॉ. गडियार, डॉ. टिळक, डॉ. वर्तक, डॉ. व्होरा, डॉ. शानभाग, डॉ. कर्णिक ही काही आठवणीतली नावं.

ही सर्व डॉक्टर मंडळी प्रामाणिकपणे वैद्यकीय व्यवसाय करताना त्या त्या कुटुंबाचे सामाजिक सल्लागार म्हणूनही कार्यरत असत. पु.लंच्या “सुंदर मी होणार’या नाटकात डॉ. पटवर्धन म्हणून एक पात्र आहे. त्याला जशी महाराजांच्या कुटुंबातील प्रत्येक लहानथोरांची दखल होती,तशीच दखल त्यावेळच्या “फॉमिली डॉक्टर’ना होती. हातात कातडी चौकोनी बॅग, त्यात दाटीवाटीने भरलेली औषधं, सिरींज, सुया व ती बॅग घेऊन व्हीजीटच्या वेळी पुढे पुढे चालणारा गृहमालक व त्याच्या मागे गळ्यात स्टेथॉस्कॉप अडकवून रूबाबात चालणारी डॉक्टर ही व्यक्ती हे दृष्य नियमित होतं.  आजूबाजूच्या चाळीतल्या सर्वांना जाणीव करून देणारं हे दृष्य म्हणजे अमूक अमूक घरी कोणतरी जास्त आजारी आहे. मग ती बॅग परत पोचवण्याचं कामही गृहमालकाचंच. षटकोनी उभ्या बाटलीतून (ज्यावर किती डोस द्यायचा हे दर्शवणारी कारतलेला उभी कागदी पट्टी असायची) औषध भरून आणायचे व पुड्या, इंजेक्शने यावर रूग्ण बरा व्हायचा. बराचसा डॉक्टरवरच्या विश्वासानं. एकूण कुठेही तक्रारी नव्हत्या.

पण आज मात्र चित्र हळू हळू पालटत आजवरच्या मुक्कामाला येऊन पोचलं. डॉक्टर या संस्थेवर एकेकाळी विनातक्रार विश्वास ठेवणारी कुटुंबे कमी कमी होत गेली. पेशंट हा कन्झ्यूमर झाला व डॉक्टरी पेशाही अतिसावध पवित्र्याने वागू लागला. सर्वात मोठा बदल म्हणजे पार्ल्यात खऱ्या अर्थाने “फॅमिली फिजीशियन’ म्हणून ओळखावे असे डॉक्टर कमी कमी होत गेले. काही वयपरत्वे निवृत्त झाले. नवीन डॉक्टरांच्या पिढीला त्याकडे वळावेसे वाटेनासे झाले. प्रशिक्षण घेऊन सेवाभावी वृत्तीने व्यवसाय करणारा एम.बी.बी.एस विरळा होत गेला. ऍलोपथीचा अभ्यास जराही नसलेल्या पॅथीचे डॉक्टर बिनदिक्कत त्याचा वापर करू लागले. त्यांचा स्वत:चा इतकी वर्षे केलेला आपल्या पॅथीला अभ्यास त्यांना तिटकारावासा वाटला.  एक न्यूनगंड म्हणा, कमीपणा म्हणा किंवा अविश्वास म्हणा. फक्त आपलाच नेमून दिलेला व्यवसाय करतील असे उत्तमोत्तम वैद्यराज, होमिओपॅथीचे अभ्यासू (ज्यांची आज खूप गरज आहे) फारच कमी झाले. फॅमिली डॉक्टर ही संकल्पना हळूहळू मोडीत निघत चालली. पार्ल्यात मात्र आजमितीलाही, प्रामाणिकपणे रूग्णसेवा करणारी सर्व कुटुंबाची काळजी घेणारी डॉक्टरांची पिढी आहे. त्यांचा सर्व पार्लेकरांनाही आदर व अभिमान आहे.

आजच्या वैद्यकीय शिक्षणाबद्दल तर बोलायलाच नको. अपवादात्मक अशा काही संस्था सोडल्या तर वैद्यकीय शिक्षण हे आयपीएल क्रिकेटच्या लिलावासारखे झाले. तुला रेडिओलॉजिस्ट व्हायचे ना? मग वैद्यकीय कॉलेजात भरती होतानाच इतके इतके कोटी शिक्षणसम्राटाकडे पोचव. तुला डरमॅटॉलॉजिस्ट व्हायचे ना!  मग इतके कोटी आहेत का तुझ्याकडे? इत्यादी इत्यादी. हा व्यवहार आज छुपा राहिलेला नाही. डॉक्टर होणे ही धनिकांची मक्तेदारी झाली. वैद्यकीय शिक्षणसम्राटांची विषवल्ली एवढी फोफावली की तिने निरागसतेने वाढवणाऱ्या वेलीफुलांना मारून टाकले.

पार्ल्यातली आमची पिढी  नायर, केईएम, सायन या म्युनिसिपल कॉलेजातून किंवा जे.जे. सारख्या गव्हर्नमेंट कॉलेजातून अत्यंत स्वस्तात शिकली. त्यावेळी मेरिट चालायचे. वैद्यकीय पुस्तके महाग म्हणून ग्रंथालयाचा आधार होता.

आज मात्र, पैशांचे ढीग मोजून डॉक्टरी बिरूद घेऊन बाहेर पडलेला डॉक्टर, वसूली कशी करायची ह्या इराद्याने व्यवसायाकडे पाहू लागला. किंबहुना परिस्थिती त्याला ओढत गेली. शिक्षणसम्राट राजकारणातले शिलेदार असल्याने त्यांना जाब तरी विचारणार कोण? एकूणच वैद्यकीय भ्रष्टाचार वाढीला लागला. समाज बदलला  डॉक्टरही बदलला. कमिशन प्रॅक्टीसच्या वाईट प्रथा चालू झाल्या व रूजल्या. त्यावर एकाही वैद्यकीय सेमिनारमध्ये चर्चा झाली नाही. डॉ. हिम्मतराव बावीसकरांसारखा महाडमधील एक डॉक्टर याला अपवाद ठरला. त्याला दिलेल्या कमिशनबद्दल त्याने आवाज उठवला व मेडिकल कौन्सिलला तक्रार केली. (विशेष असे की काही वर्षापूर्वी, मेडिकल कौन्सिल ऑफ इंडियाच्या प्रमुखालाच भ्रष्टाचाराच्या आरोपाखाली दिल्लीतून निलंबित केले होते.) आज परिस्थिती अशी आहे की वाईटाची तक्रार कोणाला करायची? गुन्हेगारीची पोलिसखात्याला? अस्वच्छतेची म्युनिसिपाटीला? की वैद्यकीय भ्रष्टाचाराची मेडिकल कौन्सिलला? मात्र या सर्वांतूनही प्रमाणिक डॉक्टरांची एक पिढी सतत चांगल्यासाठी झटत आहे. लेखनातून, टि.व्ही.,  रेडिओ सारख्या विविध माध्यमातून आरोग्याचे मार्गदर्शन करीत आहे. चांगल्याचाच प्रचार करीत आहे. चुकीच्या जाहिरातींविरूद्ध प्रबोधन करीत आहे.

आजमितीला पार्ल्यात पूर्वेला छोटी छोटी सर्वविषयक इस्पितळे आहेत. पश्चिमेला नानावटी, कूपर आहे. निदानकेंद्रे, प्रसूतीगृहे आहेत. वाचादोष उपचार, भौतिकोपचार केंद्रे आहेत. लहान मुलांसाठी वेगळ्या पद्धतीचे भौतिकोपचार केंद्र आहे. बालकपालक मार्गदर्शक केंद्र आहे. मूकबधीर केंद्रे आहेत.

याच चांगल्याची दुसरी एक गंभीर बाजू म्हणजे याच पार्ल्यातली सुव्यवस्था आज डबघाईला आली आहे. प्रत्येक दुकानदार आपल्या दुकानापुढे कचऱ्याचे प्रचंड ढीग रस्त्यावर लोटून रात्री दुकाने बंद करीत आहे. भाजीपाला रात्रभर रस्त्यावर कुजत आहे. आज दूषित पाण्याने सर्व पार्ले रोगग्रस्त झाले आहे. त्यामुळे आजारपणे लादली जात आहेत. महिनोन्‌ महिने रस्त्यांची कामे चालली आहेत. त्यांना कोणतीही दिशा नाही. ट्रॅफिक बेशिस्त आहे. यावर सर्वजण मिळून मार्ग काढणे गरजेचे आहे.

जाता जाता एक महत्त्वाचे, कुटुंबाचा वैद्यकीय विमा उतरवणे हा खर्च नसून उत्तम गुंतवणूक आहे.

डॉक्टरांची पेशंटकडून अपेक्षा

1.     खोटी सर्टिफिकीटे, बिले मागू नका.

2.    आपल्या “फी’ची पावती मागून घ्या.

3.    औषधे, तपासण्या यांची माहिती करून घ्या. इंजेक्शन दिले असल्यास त्याचे नाव लिहून घ्या.

4.    औषधांच्या ऍलर्जीची पूर्वसूचना डॉक्टरांना द्या.

5.    केमिस्ट हा डॉक्टर नसतो. त्याच्या सल्ल्याने औषध घेऊ नका. तो गुन्हा आहे व जिवावरही बेतू शकते.

6.    डॉक्टर हाही माणूस आहे. त्याचे प्राथमिक अंदाज चुकू शकतात. त्यातून मार्ग काढणे त्याला अवगत असते. म्हणून उगाचच डॉक्टर बदलत बसू नका.

7.    डॉक्टरलाही तुमच्याप्रमाणे विश्रांतीचे, करमणुकीचे क्षण, कुटुंबाबरोबर घालवण्याचा वेळ याची गरज असते. या वेळेवर अतिक्रमण करू नका.

8.    डॉक्टरांकडून आपल्या शंकांचे निरसन करण्यासाठीची योग्य वेळ म्हणजे डॉक्टर क्लिनिकमध्ये असतानाची. अगदी आवश्यक असल्यासच घरी फोन करा.

9.    कुठेही सार्वजनिक ठिकाणी, डॉक्टर दिसला रे दिसला की त्याच्यावर तुमच्या वैद्यकीय शंका घेऊन तुटून पडू नका.

10.   डॉक्टरांना फोन केल्यास प्रथम एक कागद व व्यवस्थित चालवणारे पेन हाताशी ठेवा.

11.    मृत्यू प्रत्येकाला अटळ आहे. मृत्यूच्या वेळी जवळ असणारी व्यक्ती म्हणजे डॉक्टर, म्हणून प्रत्येक मृत्यूसाठी त्याला जबाबदार धरून कायदा हातात घेऊ नका.

 

डॉक्टर कसा असावा?

1.     स्वत:ला नवीन ज्ञानाने प्रगल्भ करीत राहणारा

2.    पेशंटशी व त्याच्या नातेवाइकांशी मोकळेपणाने पण सत्य न दडवता तसेच मानसिक दडपण न वाढवणारा सुसंवादी.

3.    फी’च्या बाबतीत पारदर्शक असणारा व रीतसर पावती देणारा

4.    दिलेल्या औषधाची व त्याच्या दुष्परिणामाची कल्पना देणारा

5.    पेशंटला योग्य दिशेने मार्गदर्शन करणारा व वेळप्रसंगी व वेळीच चांगल्या तज्ज्ञाकडे सुपूर्द करणारा.

6.    गंभीर आजारासाठी आपली किंवा पर्यायी सोय उपलब्ध करून देणारा

7.    भरमसाठ तपासण्यांची यादी न देता मोजकेच निवडणारा.

 

रॅपिड फायर….

•     शिक्षण कोणत्या भाषेतून असावं असं वाटतं ?

–     मराठी

•     आजच्या राजकारण व राजकारण्यांविषयी आपले काय मत आहे ?

–     अतिशय वाईट.

•     पार्ल्यातील संस्थांना काय सांगाल ?

–     सर्वांनी एकत्र येऊन काम करावे.

•     तरूण डॉक्टरांना आपण काय सांगाल ?

–     ज्ञानाबरोबरच रुग्णाशी संवाद वाढवावा

•     10 वर्षांनी मुंबई कशी असेल ?

–     कमी लोकांना परवडण्यासारखी.

•     आवडते साहित्यिक आणि आवडतं पुस्तक?

–     व्यंकटेश माडगूळकर, बनगरवाडी

•     तुमचे छंद कोणते आहेत ?

–     पेंटिंग,फोटोग्राफी

•     देवावर विश्वास आहे का ?

–     हो.

•     पार्लेकरांचं वर्णन कसं कराल ?

–     पार्ल्याविषयी अभिमानी.

•     हे पार्ल्यात व्हायला हवं ?

–     विकलांगांसाठी राखीव उद्यान

•     डॉक्टर झाला नसतात तर काय व्हायला आवडलं असतं?

–     चांगला पोलिस ऑफिसर

 

– डॉ.शशिकांत वैद्य

Mo : 9821054339

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s